Τα λιθόστρωτα μονοπάτια αποτελούν μία από τις πλέον χαρακτηριστικές παραδοσιακές υποδομές της χώρας. Για αιώνες, εξαιτίας της έντονης ορεινής μορφολογίας του εδάφους, της γεωγραφικής απομόνωσης πολλών περιοχών και της βραδείας επέκτασης του σύγχρονου οδικού δικτύου, το ξερολιθικό καλντερίμι υπήρξε η βασική «ραχοκοκαλιά» της χερσαίας μετακίνησης για ανθρώπους, ζώα και κοπάδια.
Αυτές οι κατασκευές δεν ήταν απλώς διάδρομοι κυκλοφορίας, αλλά καρπός μακράς εμπειρικής τεχνογνωσίας, που συνδύαζε την υψηλή μηχανική αντοχή με τη συνετή διαχείριση των φυσικών πόρων.
Σύμφωνα με το ΤΕΕ, τις τελευταίες δεκαετίες, η αλματώδης ανάπτυξη του τουρισμού υπαίθρου και του πεζοπορικού τουρισμού, σε συνδυασμό με την επανεκτίμηση της αρχιτεκτονικής μας κληρονομιάς, έφερε ξανά τα μονοπάτια στο προσκήνιο. Ωστόσο, η αναζωπύρωση αυτού του ενδιαφέροντος αποκάλυψε ένα τεράστιο πρόβλημα: οι παρεμβάσεις αποκατάστασης ή συντήρησης πραγματοποιούνταν συχνά ευκαιριακά, χωρίς επιστημονικές προδιαγραφές και χωρίς σεβασμό στην τοπική τεχνοτροπία. Η εκτεταμένη χρήση σκυροδέματος, τσιμεντοκονιαμάτων και ακατάλληλων υλικών είχαν ως αποτέλεσμα την αλλοίωση της ιστορικής και αρχιτεκτονικής φυσιογνωμίας εκείνου ακριβώς του στοιχείου που επιχειρείτο να διασωθεί.
Σε μια περίοδο όπου η κλιματική αλλαγή, η διάβρωση των εδαφών και η ανάγκη για βιώσιμη περιφερειακή ανάπτυξη επανακαθορίζουν τις προτεραιότητες του τεχνικού κόσμου, το Τεχνικό Επιμελητήριο Ελλάδας (ΤΕΕ) προχωρά σε μια πρωτοβουλία με βαθύ ουσιαστικό και συμβολικό χαρακτήρα. Θέτει σε δημόσια διαβούλευση το σχέδιο της νέας Τεχνικής Οδηγίας (ΤΟΤΕΕ) με τίτλο «Αειφόρος κατασκευή, αποκατάσταση και συντήρηση λιθόστρωτων επιστρώσεων στην ορεινή και νησιωτική Ελλάδα».
Γιατί τώρα μια πρωτοβουλία για τα λιθόστρωτα μονοπάτια;
Σύμφωνα με το ΤΕΕ, η αναγκαιότητα θεσμοθέτησης ενιαίων προδιαγραφών για τα καλντερίμια προκύπτει από την ιστορική διαδρομή, αλλά και τις σύγχρονες προκλήσεις του ελληνικού τοπίου. Όπως υπογραμμίζεται, σχεδιασμένα ώστε να ακολουθούν τις φυσικές κλίσεις του αναγλύφου, τα λιθόστρωτα διοχέτευαν τα όμβρια ύδατα μέσω επιτόπιας διήθησης και φυσικής αποστράγγισης. Περιόριζαν την επιφανειακή απορροή και απέτρεπαν τη διάβρωση του εδάφους, συγκροτώντας μια πλήρως υδατοπερατή υποδομή που εναρμονιζόταν με το τοπίο.
Η καμπή ήρθε από τη δεκαετία του 1960. Ο ταχύς εκσυγχρονισμός και η επέκταση του ασφαλτοστρωμένου οδικού δικτύου ανέτρεψαν τη συνθήκη αυτή. Η μαζική χρήση της ασφάλτου είτε επικάλυψε τους παλιούς ημιονικούς δρόμους είτε διέκοψε τη συνέχειά τους. Χιλιάδες χιλιόμετρα παραδοσιακών λιθόστρωτων εγκαταλείφθηκαν, με αποτέλεσμα να καταπλακωθούν σταδιακά από τη βλάστηση, να υποστούν επιχωματώσεις, κατολισθήσεις και σοβαρές διαβρώσεις.
Η σύγχρονη επιστήμη αναγνωρίζει πλέον ότι οι εμπειρικές αρχές της ξερολιθιάς ενσωματώνουν τις θεμελιώδεις αρχές του βιώσιμου σχεδιασμού. Η επιτόπια διαχείριση του νερού, η χρήση τοπικών υλικών με ελάχιστη μεταφορική επιβάρυνση και η δυνατότητα επανάχρησης της πέτρας προεικονίζουν αυτό που σήμερα ονομάζουμε «γαλάζια-πράσινη υποδομή» και «κυκλική οικονομία». Επιπλέον, η υδατοπερατότητα και η θερμική συμπεριφορά των φυσικών λίθων προσφέρουν πολύτιμες απαντήσεις σε σύγχρονες κλιματικές προκλήσεις, όπως η διαχείριση των ραγδαίων βροχοπτώσεων και ο μετριασμός της υπερθέρμανσης των κοινόχρηστων χώρων.
Ο συμβολισμός της πρωτοβουλίας
Σκιαγραφώντας το πνεύμα της νέας οδηγίας, ο Πρόεδρος του ΤΕΕ, Γιώργος Στασινός, προέβη σε μια δήλωση που συμπυκνώνει τη φιλοσοφία του εγχειρήματος:
«Τα λιθόστρωτα μονοπάτια αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της πολιτισμικής μας κληρονομιάς και ταυτόχρονα μια μορφή πράσινης υποδομής με ουσιαστική συμβολή στην προστασία του περιβάλλοντος και στον μετριασμό των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής. Με τη νέα αυτή Τεχνική Οδηγία, το ΤΕΕ θέτει για πρώτη φορά ενιαίες, τεκμηριωμένες προδιαγραφές για την αποκατάσταση και τη νέα κατασκευή λιθόστρωτων επιστρώσεων στην ορεινή και νησιωτική Ελλάδα, στηρίζοντας τους μηχανικούς, τους φορείς της Τοπικής Αυτοδιοίκησης και κάθε πολίτη που επιθυμεί να συμβάλλει στη διατήρηση της πολιτιστικής μας παράδοσης με ασφάλεια, ποιότητα και σεβασμό στο περιβάλλον».
Ο Πρόεδρος του ΤΕΕ απηύθυνε ανοιχτό κάλεσμα προς τον τεχνικό κόσμο για ενεργό συμμετοχή στη διαβούλευση, επισημαίνοντας χαρακτηριστικά:
«Το ξερολιθικό καλντερίμι, η “ραχοκοκαλιά”, εδώ και αιώνες, της μετακίνησης στην ορεινή και νησιωτική Ελλάδα, αποδεικνύεται σήμερα, όχι μόνο μια παραδοσιακή τεχνική με λαμπρές περιβαλλοντικές λειτουργίες, αλλά μια “πράσινη και μπλε” υποδομή που οφείλουμε να χρησιμοποιούμε σωστά, σήμερα και αύριο, και να τη διατηρήσουμε στο χρόνο».
Τι περιλαμβάνει η νέα ΤΟΤΕΕ για τα λιθόστρωτα
Το κείμενο της νέας Τεχνικής Οδηγίας εκπονήθηκε από εξειδικευμένη ομάδα εργασίας του ΤΕΕ (Ίωνας Σκλαβούνος, Γρηγόρης Κουτρόπουλος, Γεωργία Κανελλοπούλου, Χριστόφορος Θεοχάρης, Ιωάννα Ντούτση), σε συνεργασία με τη βραβευμένη ομάδα «Μπουλούκι», που εξειδικεύεται στις παραδοσιακές τεχνικές δόμησης.
Η οδηγία εστιάζει σε τέσσερις βασικούς άξονες και ορίζει με σαφήνεια το πεδίο εφαρμογής της: αφορά κατά προτεραιότητα κηρυγμένους παραδοσιακούς οικισμούς, ιστορικούς τόπους και λιθόστρωτα μονοπάτια της υπαίθρου, καθώς και οικισμούς προϋφιστάμενους του 1923 ή κάτω των 2.000 κατοίκων. Αντίθετα, διευκρινίζεται ότι δεν καλύπτει αστικές αναπλάσεις εντός σύγχρονου ιστού, αναλημματικούς τοίχους, καταστρώματα γεφυριών ή ειδικές απαιτήσεις προσβασιμότητας ΑμεΑ.
Η οδηγία αυτή αποτελεί το πρώτο εξειδικευμένο κείμενο της ομάδας «ΤΟΤΕΕ Αειφόρου Δόμησης», η οποία θεσμοθετήθηκε τον Νοέμβριο του 2025 με την έκδοση της καθοδηγητικής «ΤΟΤΕΕ 0». Απευθυνόμενη σε μηχανικούς, δασολόγους, μελετητές, τεχνίτες, Οργανισμούς Τοπικής Αυτοδιοίκησης (ΟΤΑ Α’ και Β’ βαθμού), στον Ο.ΦΥ.ΠΕ.Κ.Α. (ως φορέα υλοποίησης του Εθνικού Δικτύου Μονοπατιών) αλλά και σε ιδιώτες, η οδηγία καλύπτει ένα χρόνιο θεσμικό και τεχνικό κενό. Η δημόσια διαβούλευση, που θα διαρκέσει έως τις 20 Σεπτεμβρίου 2026 στην ειδική ιστοσελίδα του ΤΕΕ, προσφέρει την ευκαιρία στην επιστημονική κοινότητα να τοποθετηθεί πάνω σε ένα θέμα που συνδέει την αρχιτεκτονική κληρονομιά με τη σύγχρονη οικολογική μηχανική.
