Η θετική ενίσχυση αντί της τιμωρίας, η ουσιαστική συμμετοχή των παιδιών και των εφήβων στις αποφάσεις που αφορούν την ψυχική τους υγεία, αλλά και η ανάγκη να αξιολογούνται με επιστημονικά κριτήρια ακόμη και οι ψυχοθεραπευτικές παρεμβάσεις, αποτέλεσαν ορισμένα από τα σημαντικότερα μηνύματα της επιστημονικής ημερίδας που διοργάνωσε το Κέντρο Πρόληψης «Σχεδία». Ταυτόχρονα παρουσιάστηκαν και ανησυχητικά στοιχεία για το κάπνισμα, την εξάρτηση από ηλεκτρονικά παιχνίδια και τον τζόγο, τις ώρες που περνούν στο διαδίκτυο, το άγχος των νέων και την μειωμένη επικοινωνία με τους γονείς.
Η ημερίδα, σε συνεργασία με τον Εθνικό Οργανισμό Πρόληψης και Αντιμετώπισης Εξαρτήσεων (ΕΟΠΑΕ) πραγματοποιήθηκε την Τετάρτη 7 Οκτωβρίου, στη Ζωσιμαία Παιδαγωγική Ακαδημία με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Ψυχικής Υγείας (10 Οκτωβρίου) και τα 30 χρόνια προσφοράς των Κέντρων Πρόληψης.
Με αφετηρία το θέμα «Ακούγοντας τα παιδιά και τους εφήβους – Από την πρόληψη στην έγκαιρη παρέμβαση και τη θεραπεία», ο αναπληρωτής καθηγητής Ψυχιατρικής Παιδιού και Εφήβου Κωνσταντίνος Κώτσης και ο καθηγητής Αγωγής Υγείας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Βασίλης Κούτρας προσέγγισαν από διαφορετικές αλλά συμπληρωματικές πλευρές τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν τα παιδιά, οι έφηβοι και οι οικογένειές τους.
Η ψυχοθεραπεία χρειάζεται αξιολόγηση
Έναν ιδιαίτερα ενδιαφέροντα προβληματισμό για την επιστημονική αξιολόγηση των παρεμβάσεων ψυχικής υγείας ανέπτυξε ο αναπληρωτής καθηγητής Ψυχιατρικής Παιδιού και Εφήβου στο Τμήμα Ιατρικής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Κωνσταντίνος Κώτσης, υπεύθυνος του Κοινοτικού Κέντρου Ψυχικής Υγείας Παιδιών και Εφήβων της Ψυχιατρικής Κλινικής του Πανεπιστημιακού Γενικού Νοσοκομείου Ιωαννίνων.
Στην εισήγησή του με θέμα «Ψυχική υγεία παιδιών και εφήβων – Ποιος αποφασίζει τι σημαίνει “είμαι καλά”», επισήμανε ότι η κλινική εκτίμηση δεν είναι αλάθητη, τονίζοντας πως η κλινική βεβαιότητα δεν ταυτίζεται απαραίτητα με την κλινική ακρίβεια.
Αυτός είναι και ένας από τους λόγους για τους οποίους, όπως υπογράμμισε, οι επαγγελματίες ψυχικής υγείας οφείλουν να λαμβάνουν υπόψη διαφορετικές πηγές πληροφόρησης, δίνοντας κυρίαρχη θέση στη φωνή του ίδιου του παιδιού ή του εφήβου.
Ιδιαίτερη αίσθηση προκάλεσε η αναφορά του στις πιθανές αρνητικές επιπτώσεις των ψυχοκοινωνικών παρεμβάσεων. Επικαλούμενος έρευνα που εξέτασε 117 μελέτες, σημείωσε ότι μόλις στο 30% αυτών είχε διερευνηθεί η ύπαρξη αρνητικών επιπτώσεων.
Έθεσε, μάλιστα, το ερώτημα κατά πόσο θα αποδεχόμασταν αντίστοιχα περιορισμένη διερεύνηση των ανεπιθύμητων ενεργειών στην περίπτωση ενός φαρμάκου.
Ο κ. Κώτσης ξεκαθάρισε ότι η αποτελεσματικότητα της ψυχοθεραπείας τεκμηριώνεται επιστημονικά και ότι η ίδια μπορεί να προσφέρει ουσιαστική βοήθεια. Υπογράμμισε, ωστόσο, πως η ψυχοθεραπεία πρέπει να αντιμετωπίζεται με την ίδια σοβαρότητα με την οποία αντιμετωπίζονται τα φάρμακα, τόσο ως προς την αναγκαιότητά της όσο και ως προς την παρακολούθηση των αποτελεσμάτων της.
Ως χαρακτηριστικό παράδειγμα ανέφερε περιπτώσεις εφήβων που βρίσκονται στο επίκεντρο έντονων συγκρούσεων μεταξύ των γονέων τους, ακόμη και δικαστικών αντιπαραθέσεων, και καλούνται να συμμετάσχουν σε ψυχολογικές παρεμβάσεις χωρίς να είναι πάντοτε σαφές ποια ακριβώς ανάγκη του παιδιού καλούνται αυτές να καλύψουν.
Όπως επισήμανε, η στενοχώρια, ο θυμός ή η άρνηση επικοινωνίας με έναν γονέα, σε ένα συγκεκριμένο συγκρουσιακό περιβάλλον, δεν συνιστούν κατ’ ανάγκη ψυχική διαταραχή. Έθεσε έτσι το ερώτημα εάν μια παρέμβαση που επιβάλλεται χωρίς σαφή θεραπευτική ανάγκη, μπορεί, αντί να ωφελήσει, να επιβαρύνει τον έφηβο.
Ο κ. Κώτσης έδωσε ιδιαίτερη έμφαση και στην έννοια της κοινής λήψης αποφάσεων κατά τη θεραπευτική διαδικασία. Όπως εξήγησε, δεν αρκεί ένας επαγγελματίας ψυχικής υγείας να ρωτά τον έφηβο για τις απόψεις και τις επιθυμίες του, εάν τελικά αποφασίζει αποκλειστικά ο ίδιος. Η ουσιαστική συμμετοχή προϋποθέτει να συνυπολογίζονται τα επιστημονικά δεδομένα, οι απόψεις των επαγγελματιών, των γονέων και κυρίως του ίδιου του εφήβου.
Αναφέρθηκε επίσης σε έρευνα που βρίσκεται σε εξέλιξη για την κοινή λήψη αποφάσεων, σημειώνοντας ότι τα πρώτα ευρήματα από τους επαγγελματίες ψυχικής υγείας δείχνουν πως το στίγμα απέναντι στα ζητήματα ψυχικής υγείας συνδέεται αρνητικά με τη συμμετοχή των εφήβων στις θεραπευτικές αποφάσεις.
Ιδιαίτερη σημασία απέδωσε και στον τρόπο ολοκλήρωσης μιας ψυχοθεραπείας, επισημαίνοντας ότι ένα ανεπαρκώς σχεδιασμένο τέλος μπορεί να βιωθεί από τον έφηβο ως εγκατάλειψη.
Ανησυχητικά στοιχεία, πολύτιμα μηνύματα
Στην ανάγκη αλλαγής του τρόπου με τον οποίο οι γονείς αντιμετωπίζουν τη συμπεριφορά και τις δυσκολίες των παιδιών τους στάθηκε ιδιαίτερα ο επιστημονικός υπεύθυνος του Κέντρου Πρόληψης «Σχεδία», καθηγητής Αγωγής Υγείας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Βασίλης Κούτρας.
Στην εισήγησή του με θέμα «Από την πρόληψη στην ενδυνάμωση – προστατεύοντας την ψυχική υγεία παιδιών και εφήβων», υπογράμμισε ότι η τιμωρία και οι διαρκείς αρνητικές συγκρίσεις μπορούν να υπονομεύσουν την αυτοεκτίμηση των παιδιών, καλλιεργώντας ανασφάλεια, η οποία ενδέχεται να εκδηλωθεί με παθητικότητα ή επιθετικότητα.
Αντίθετα, έδωσε ιδιαίτερη βαρύτητα στη θετική ενίσχυση, στην αναγνώριση της προσπάθειας και στην ενθάρρυνση των παιδιών να αναπτύσσουν τις δικές τους δεξιότητες επίλυσης προβλημάτων.
Χρησιμοποιώντας το χαρακτηριστικό παράδειγμα ενός μαθητή που έχει πάρει άριστα σε όλα σχεδόν τα μαθήματα και έναν χαμηλότερο βαθμό σε κάποιο άλλο, επισήμανε ότι οι γονείς συχνά επικεντρώνονται σε αυτό που υπολείπεται, αντί να αναγνωρίσουν όσα το παιδί έχει ήδη καταφέρει.
Η συνεχής σύγκριση με τους άλλους, όπως εξήγησε, οδηγεί τα παιδιά να εστιάζουν στις αδυναμίες τους και να αισθάνονται ότι υστερούν. Το ζητούμενο είναι να μάθουν να αξιολογούν την προσωπική τους πρόοδο, να προσπαθούν να γίνονται καλύτερα σε σχέση με τον προηγούμενο εαυτό τους και να αποκτούν εμπιστοσύνη στις δυνατότητές τους.
Ο κ. Κούτρας αναφέρθηκε και στις επιπτώσεις της σωματικής τιμωρίας, τονίζοντας ότι η άσκηση βίας από τον γονέα μπορεί να μεταφέρει στο παιδί το μήνυμα πως η επιβολή της θέλησης μέσω της βίας αποτελεί αποδεκτό τρόπο επίλυσης διαφορών.
Ιδιαίτερη σημασία απέδωσε, τέλος, στην ανάγκη οι γονείς να βοηθούν τα παιδιά να σκέφτονται πώς μπορούν να αντιμετωπίσουν ένα πρόβλημα, αντί να τους προσφέρουν πάντοτε έτοιμες λύσεις.
Το εύρος των προκλήσεων που αντιμετωπίζουν οι έφηβοι αποτυπώθηκε και στα ερευνητικά στοιχεία που παρουσίασε ο κ. Κούτρας, αναδεικνύοντας τη σημασία της πρόληψης και της έγκαιρης παρέμβασης.
Σύμφωνα με την έρευνα ESPAD 2024, το 53,8% των 16χρονων μαθητών έχει καπνίσει τουλάχιστον μία φορά, ενώ το 32,9% κάπνισε μέσα στις τελευταίες 30 ημέρες. Παράλληλα, το 40,5% περνά τουλάχιστον τέσσερις ώρες καθημερινά στα κοινωνικά δίκτυα τις καθημερινές, ποσοστό που φτάνει το 64,9% τα Σαββατοκύριακα και τις αργίες.
Ενδείξεις προβληματικής ενασχόλησης με τα ηλεκτρονικά παιχνίδια εμφανίζει το 20,7% των 16χρονων, με το ποσοστό να είναι σημαντικά υψηλότερο στα αγόρια, ενώ το 36% έχει παίξει τυχερά παιχνίδια ή έχει στοιχηματίσει τον τελευταίο χρόνο. Η Ελλάδα καταγράφει, μάλιστα, τα υψηλότερα ποσοστά ενασχόλησης με τον τζόγο μεταξύ των χωρών του προγράμματος ESPAD για το 2024.
Εξίσου προβληματική είναι η εικόνα που προκύπτει από την έρευνα HBSC/WHO 2022 για εφήβους ηλικίας 11, 13 και 15 ετών. Το 42,8% εμφανίζει συμπτώματα άγχους, με το ποσοστό των κοριτσιών να φτάνει το 55,3%, έναντι 28,6% των αγοριών.
Παράλληλα, το 17,1% των εφήβων δηλώνει ότι αισθάνεται μοναξιά, ενώ το 26,9% αναφέρει ότι δεν λαμβάνει υποστήριξη από την οικογένειά του.
Τα στοιχεία για την επικοινωνία με τους γονείς είναι επίσης ενδεικτικά. Το 83,7% των εφήβων δηλώνει ότι μπορεί να μιλήσει εύκολα στη μητέρα του για όσα το απασχολούν, έναντι 67,8% που αναφέρει το ίδιο για τον πατέρα, ενώ το 14% δυσκολεύεται να μιλήσει και στους δύο γονείς.
Διάλογος με την επιστημονική κοινότητα και τους γονείς
Οι εισηγήσεις αποτέλεσαν αφετηρία για έναν ζωντανό διάλογο, με τη συμμετοχή εκπροσώπων της επιστημονικής κοινότητας, γονέων και άλλων παρευρισκομένων.
Στη συζήτηση παρενέβησαν ο πρόεδρος του Συλλόγου Πολυτέκνων Ιωαννίνων Κώστας Μπαλωμένος, η καθηγήτρια Κοινωνικής Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Άρτεμις Γιώτσα, η αντιπρόεδρος του Κέντρου Συστημικής Θεραπείας και Συμβουλευτικής Βάσω Παπαδιώτη, ο παιδοψυχίατρος Νίκος Τζιάκης, καθώς και η ταμίας του Διοικητικού Συμβουλίου της «Σχεδία» και εκπρόσωπος του Δικηγορικού Συλλόγου Ιωαννίνων Ανθή Μάστακα.
Στον διάλογο συμμετείχαν επίσης άλλα μέλη της επιστημονικής κοινότητας και γονείς, ενώ αξιοσημείωτη ήταν η παρουσία αρκετών φοιτητών. Την εκδήλωση παρακολούθησε και εκπρόσωπος της 8ης Ταξιαρχίας Πεζικού.
Αναγνώριση του έργου της «Σχεδία»
Το καλωσόρισμα στην ημερίδα έκανε ο αντιπρόεδρος του Κέντρου Πρόληψης «Σχεδία», αντιπεριφερειάρχης Βασίλης Γοργόλης, ο οποίος αναφέρθηκε στο σημαντικό έργο του Κέντρου, όπως αποτυπώνεται στις δράσεις του και στην πληθώρα αιτημάτων που δέχεται από σχολικές μονάδες για την πραγματοποίηση παρεμβάσεων.
Χαιρετισμό απηύθυνε ο βουλευτής Ιωαννίνων του ΠΑΣΟΚ – Κινήματος Αλλαγής Γιάννης Τσίμαρης, ο οποίος εξήρε το έργο της «Σχεδία», κάνοντας λόγο για σπουδαία δράση που υλοποιείται με πολύ φιλότιμο και μεράκι.
Η εντεταλμένη περιφερειακή σύμβουλος της Περιφέρειας Ηπείρου Μαργαρίτα Γκογκάκη στάθηκε στη σημασία της ουσιαστικής επικοινωνίας με τα παιδιά και τους εφήβους, επισημαίνοντας ότι το ζητούμενο είναι όχι απλώς να ακούμε, αλλά να αφουγκραζόμαστε όσα έχουν να μας πουν, κάτι που εμπεριέχει και την ενσυναίσθηση.
