Το Κάστρο της Κιάφας αποκαταστάθηκε και αυτό το σημαντικό μνημείο του Σουλίου διασώθηκε, ωστόσο χρειάζεται να γίνουν πολλά ακόμη για να αποκτήσει το ιστορικό Τετραχώρι τις υποδομές που δικαιούται για τους μόνιμους κατοίκους και όσους θα ήθελαν να επιστρέψουν.
Τα εγκαίνια της ολοκλήρωσης του έργου αποκατάστασης έγιναν από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας Κωνσταντίνο Τασούλα το απόγευμα της περασμένης Παρασκευής, παρουσία της υπουργού Πολιτισμού Λίνας Μενδώνη. Παρέστησαν ακόμη ο περιφερειάρχης Ηπείρου Αλέξανδρος Καχριμάνης, οι δήμαρχοι Σουλίου Αθανάσιος Ντάνης και Φιλιατών Παρασκευάς Βλάχος, ο βουλευτής Θεσπρωτίας Βασίλης Γιόγιακας, εκπρόσωποι της Αυτοδιοίκησης, τοπικών αρχών και πολιτιστικών συλλόγων.
Το μνημείο που σώζεται σήμερα δεν πρέπει να αποσυνδέεται από τον οικισμό που προϋπήρχε. Η Κιάφα ήταν μέρος του Τετραχωρίου, μαζί με το Σούλι, τον Αβαρίκο και τη Σαμονίβα. Σε αυτούς τους τέσσερις οικισμούς συγκροτήθηκε η Σουλιώτικη Συμπολιτεία και αναπτύχθηκε η ιδιαίτερη κοινωνική και στρατιωτική δομή των Σουλιωτών.
Όταν οι Σουλιώτες αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν την περιοχή το 1803, ο Αλή Πασάς θέλησε να εδραιώσει την παρουσία του σε ένα σημείο με ισχυρή στρατιωτική αξία. Τότε οικοδομήθηκε το φρούριο που διατηρήθηκε έως τις μέρες μας. Η οχύρωση εξασφάλιζε τον έλεγχο της περιοχής και λειτουργούσε αποτρεπτικά απέναντι σε ενδεχόμενη επιστροφή των Σουλιωτών.
Η Κιάφα, ωστόσο, πέρασε και πάλι στα χέρια τους όταν επέστρεψαν στα πάτρια εδάφη. Χρησιμοποιήθηκε ως βάση των επιχειρήσεών τους μέχρι το 1822, όταν η ήττα στη Μάχη του Πέτα οδήγησε σε νέο εκπατρισμό.
Η απαιτητική παρέμβαση στο μνημείο
Η σημερινή μορφή του κάστρου είναι αποτέλεσμα μιας εξαιρετικά απαιτητικής επέμβασης. Οι φθορές είχαν συσσωρευτεί επί χρόνια, ενώ ο σεισμός του 2020 προκάλεσε πρόσθετη επιβάρυνση σε ήδη ευάλωτα τμήματα.
Το έργο, προϋπολογισμού δύο εκατομμυρίων ευρώ, χρηματοδοτήθηκε από το Ταμείο Ανάκαμψης και εκτελέστηκε από τη Διεύθυνση Αναστήλωσης Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Μνημείων. Οι εργασίες αφορούσαν τόσο τα τείχη όσο και τις επιμέρους κατασκευές, με στόχο να αναχαιτιστεί η φθορά, να ενισχυθεί η στατικότητα και να γίνει ασφαλέστερη η περιήγηση.
Η απομόνωση του σημείου μετέτρεψε ακόμη και τις καθημερινές ανάγκες του εργοταξίου σε δύσκολη επιχείρηση. Η μεταφορά των υλικών, η πρόσβαση των τεχνικών και η εργασία επάνω στο απότομο έδαφος απαιτούσαν περισσότερο χρόνο και ειδική προετοιμασία.
Η Λίνα Μενδώνη απέδωσε ιδιαίτερη σημασία στην ολοκλήρωση της παρέμβασης και ευχαρίστησε τις υπηρεσίες, τους επιστήμονες, τον ανάδοχο και τα συνεργεία.
«Αν ένα έργο έπρεπε να γίνει, όχι μόνο στην Ήπειρο αλλά και για την Ελλάδα, είναι αυτό το κάστρο», ανέφερε η υπουργός Πολιτισμού.
Η «πολεμική δημοκρατία» των Σουλιωτών
Ο Κωνσταντίνος Τασούλας αφιέρωσε το μεγαλύτερο μέρος της ομιλίας του στο ιστορικό αποτύπωμα του Σουλίου. Περιέγραψε τη Σουλιώτικη Συμπολιτεία ως μια «πολεμική δημοκρατία», στην οποία οι φάρες μετείχαν στη λήψη των αποφάσεων και αναλάμβαναν συλλογικά την υπεράσπιση του τόπου.
«Στο σκληρό και δυσπρόσιτο τοπίο του Σουλίου, η Κιάφα υπήρξε για αιώνες σύμβολο αντίστασης, αυτονομίας, υψηλού φρονήματος», σημείωσε.
Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας αναφέρθηκε στις αλλεπάλληλες επιθέσεις που δέχθηκε η περιοχή, στην πολιορκία από τον Αλή Πασά, στο Κούγκι και στην παρουσία των Σουλιωτών στα πεδία των μαχών μετά την έναρξη της Επανάστασης.
Στάθηκε ακόμη στον τρόπο με τον οποίο πολεμούσαν. Οι Σουλιώτες δεν διέθεταν οργανωμένο τακτικό στρατό, όμως αξιοποιούσαν το ανάγλυφο, κινούνταν γρήγορα και αιφνιδίαζαν τον αντίπαλο. Η φάρα δεν αποτελούσε μόνο οικογενειακό σχήμα, αλλά και βασικό πυρήνα πολεμικής δράσης.
«Η αποκατάσταση του Κάστρου της Κιάφας, που σήμερα την καμαρώσαμε, μας επιτρέπει να ξαναδούμε την ιστορία μας ως υλικό, χειροπιαστό γεγονός», ανέφερε ο Κωνσταντίνος Τασούλας.
“Το Σούλι δεν είναι ένα υπαίθριο μουσείο χωρίς ζωή”
Η τελετή είχε πανηγυρικό χαρακτήρα, όμως ο δήμαρχος Σουλίου Αθανάσιος Ντάνης έθεσε το ζήτημα που ακολουθεί κάθε έργο ανάδειξης στην περιοχή: ποιο θα είναι το όφελος για τους ανθρώπους που εξακολουθούν να κατοικούν εκεί και ποια κίνητρα μπορούν να δοθούν σε όσους θα ήθελαν να επιστρέψουν.
Η κατάσταση των δρόμων, οι ελλείψεις στα δίκτυα, η περιορισμένη παρουσία βασικών υπηρεσιών και το ιδιοκτησιακό συνθέτουν ένα περιβάλλον που δυσκολεύει τόσο τη μόνιμη εγκατάσταση όσο και την ανάπτυξη δραστηριοτήτων.
«Το Σούλι δεν είναι ένα υπαίθριο μουσείο χωρίς ζωή. Είναι ένας ζωντανός ιστορικός τόπος που εξακολουθεί να έχει κατοίκους», ανέφερε ο δήμαρχος.
Το ιδιοκτησιακό ζήτημα που φαίνεται ότι δεν έχει επιλυθεί παρά τις σχετικές ανακοινώσεις, αποτελεί μία από τις σοβαρότερες εκκρεμότητες. Η αδυναμία αξιοποίησης κτισμάτων και εκτάσεων περιορίζει τις αποκαταστάσεις και αποθαρρύνει πρωτοβουλίες που θα μπορούσαν να δημιουργήσουν οικονομική και κοινωνική δραστηριότητα.
«Το Σούλι δεν ζητά τίποτα περισσότερο από αυτό που δικαιούται η ιστορία του», τόνισε ο κ. Ντάνης.
Ένα δίκτυο περιήγησης στο Τετραχώρι
Ο Περιφερειάρχης Αλέξανδρος Καχριμάνης παρουσίασε τις παρεμβάσεις που σχεδιάζονται μέσω της Ολοκληρωμένης Χωρικής Επένδυσης Σουλίου. Η πρώτη εργασία που έγινε ήταν η αποτύπωση των διαδρομών οι οποίες συνδέουν τα χωριά και τις ιστορικές θέσεις.
Το επόμενο στάδιο προβλέπει σύστημα σήμανσης, ώστε ο επισκέπτης να μπορεί να ακολουθήσει συγκεκριμένες πορείες και να κατανοήσει τη γεωγραφία του Τετραχωρίου. Στις διαδρομές θα ενταχθούν τοποθεσίες που συνδέονται με γνωστές σουλιώτικες οικογένειες, στρατιωτικά γεγονότα και την καθημερινή ζωή των κατοίκων.
Ξεχωριστές παρεμβάσεις προετοιμάζονται για τα πηγάδια και τις εκκλησίες. Στον σχεδιασμό περιλαμβάνονται ο Άγιος Γεώργιος και η Παναγία, η παλαιά Μητρόπολη του Σουλίου, καθώς και η συντήρηση αγιογραφιών που έχουν εντοπιστεί στους ναούς.
Για τη χρήση ακινήτων στην περιοχή εξετάζεται η αξιοποίηση του δικαιώματος επιφανείας. Το ισχύον πλαίσιο επιτρέπει, υπό προϋποθέσεις και μετά τις απαραίτητες εγκρίσεις, την παραχώρηση χρήσης για χρονικό διάστημα που μπορεί να φτάσει τα 100 χρόνια. Η δυνατότητα αυτή δεν αλλάζει την κυριότητα της γης, μπορεί όμως να διευκολύνει την αποκατάσταση κτισμάτων και την εγκατάσταση νέων χρήσεων.
Μετά τα εγκαίνια, ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας περιηγήθηκε στο κάστρο με ξεναγό τον προϊστάμενο της Εφορείας Αρχαιοτήτων Ιωαννίνων Ιωάννη Χουλιαρά. Προηγουμένως είχε μεταβεί στο Ηρώο του Σουλίου, όπου συνομίλησε με μέλη πολιτιστικών συλλόγων.
