Πριν από έναν αιώνα ο εξηλεκτρισμός συνδέθηκε με την παραγωγική δυνατότητα του σοσιαλισμού. Σήμερα η Κούβα, χωρίς επαρκές πετρέλαιο και υπό αμερικανικές κυρώσεις, επιχειρεί να ξαναστήσει την ενεργειακή βάση της οικονομίας της με φωτοβολταϊκά, αποθήκευση, ιδιωτική παραγωγή και περισσότερο χώρο στην αγορά.
ΑΒΑΝΑ. Τον Φεβρουάριο του 1920, όταν ο Αμερικανός δημοσιογράφος Lincoln Eyre ρώτησε τον Λένιν για τις προοπτικές της επαναστατικής Ρωσίας, εκείνος δεν απάντησε πρωτίστως με πολιτικούς όρους. Μίλησε για ηλεκτρισμό.
Η Ρωσία, είπε, σχεδίαζε να ηλεκτροδοτήσει ολόκληρο το βιομηχανικό της σύστημα και χαρακτήρισε τον εξηλεκτρισμό «το σημαντικότερο από τα μεγάλα καθήκοντα» που είχε μπροστά της. Λίγες ημέρες νωρίτερα, απαντώντας σε δημοσιογράφο της Daily Express, συνέδεε επίσης την άρση του αποκλεισμού της Σοβιετικής Ρωσίας με τη δυνατότητα πραγματοποίησης του σχεδίου εξηλεκτρισμού.
Ο συλλογισμός ήταν υλικός μάλλον παρά συμβολικός: μια νέα κοινωνική οργάνωση δεν μπορούσε να στηριχθεί σε μια καθυστερημένη παραγωγική βάση. «Η νέα τεχνική βάση είναι ο ηλεκτρισμός», έλεγε την ίδια περίοδο, συνδέοντάς τον με τη βιομηχανία, τη γεωργία και την υπέρβαση της οικονομικής καθυστέρησης.
Έναν αιώνα αργότερα, το ερώτημα επιστρέφει με διαφορετικούς όρους στην Κούβα.
Η χώρα βρίσκεται αντιμέτωπη με οξεία έλλειψη καυσίμων, ένα γηρασμένο ηλεκτρικό σύστημα και επαναλαμβανόμενα μπλακάουτ. Στις 18 Σεπτεμβρίου κατέρρευσε ξανά το εθνικό δίκτυο, για έκτη φορά από τις αρχές του 2026, με το Reuters να αποδίδει την κρίση στον συνδυασμό χρόνιων προβλημάτων υποδομής και σοβαρής έλλειψης καυσίμων, την οποία επιδείνωσαν οι αμερικανικοί περιορισμοί στις πετρελαϊκές προμήθειες.
Ο ίδιος ο Μιγκέλ Ντίας-Κανέλ περιέγραψε αυτή την εβδομάδα το μέγεθος του προβλήματος με ακόμη πιο δραματικούς όρους. Δήλωσε ότι επί εννέα μήνες δεν έχει φθάσει τακτική προμήθεια καυσίμων με πλοίο και συνέδεσε ευθέως την έλλειψη ενέργειας με τη δυνατότητα της χώρας να παράγει, να μεταφέρει προϊόντα και να παρέχει βασικές υπηρεσίες.
Ο ήλιος ως παραγωγική υποδομή
Μέσα σε αυτή την κρίση εξελίσσεται η μεγαλύτερη αλλαγή του κουβανικού ενεργειακού συστήματος εδώ και δεκαετίες.
Σύμφωνα με τα στοιχεία που ανακοίνωσε στις 23 Σεπτεμβρίου ο Ντίας-Κανέλ, έχουν εγκατασταθεί 1.418 MW ισχύος από ανανεώσιμες πηγές και 144 φωτοβολταϊκά πάρκα, ενώ το 21,4% της ηλεκτρικής παραγωγής προέρχεται πλέον από ΑΠΕ. Η κυβέρνηση αναμένει εγκατεστημένη ισχύ άνω των 1.500 MW μέχρι το τέλος του έτους.
Πίσω από μεγάλο μέρος αυτής της μεταβολής βρίσκεται η Κίνα.
Το Πεκίνο έχει χρηματοδοτήσει ή εξοπλίσει δεκάδες φωτοβολταϊκά πάρκα. Το πρόγραμμα κινεζικής συνεργασίας προβλέπει περίπου 2.000 MW φωτοβολταϊκής ισχύος, ενώ το Reuters είχε ήδη καταγράψει από το 2025 τη μετατόπιση της Κίνας στη θέση του σημαντικότερου εξωτερικού υποστηρικτή της κουβανικής ενεργειακής αναδιάρθρωσης.
Η κινεζική βοήθεια δεν περιορίζεται στα μεγάλα πάρκα. Φέτος παραδόθηκαν άλλες 5.000 μικρές φωτοβολταϊκές μονάδες με αποθήκευση για απομονωμένες κατοικίες και κρίσιμες δημόσιες υπηρεσίες.
Το κρίσιμο όμως δεν είναι πόσα πάνελ τοποθετήθηκαν.
Είναι τι μπορούν να κινήσουν.
Εάν τα νέα MW χρησιμοποιηθούν μόνο για να περιορίζονται οι διακοπές ρεύματος, η Κούβα θα έχει κερδίσει ενεργειακή ανάσα. Εάν όμως ηλεκτροδοτήσουν σταθερά αγροτική παραγωγή, άρδευση, βιοτεχνία, μεταποίηση, ψυγεία, μεταφορές και νέες επιχειρήσεις, τότε ο εξηλεκτρισμός μετατρέπεται σε παραγωγική δύναμη – ακριβώς με την έννοια που έδινε στον όρο ο Λένιν το 1920.
Το μεγάλο όριο: ήλιος χωρίς αποθήκευση
Η απόσταση από αυτόν τον στόχο παραμένει μεγάλη.
Τα φωτοβολταϊκά παράγουν όταν υπάρχει ήλιος, ενώ η οικονομία χρειάζεται ηλεκτρικό ρεύμα όλο το εικοσιτετράωρο. Στην Κούβα η αποθήκευση εξακολουθεί να είναι περιορισμένη. Σε ένα από τα νέα κινεζικής τεχνολογίας πάρκα, στο Γκουαντάναμο, η παραγωγή διοχετεύεται απευθείας στο δίκτυο χωρίς σύστημα μπαταριών.
Γι’ αυτό τα 1.418 MW ονομαστικής ισχύος δεν μπορούν να διαβαστούν ως 1.418 MW σταθερά διαθέσιμης ισχύος.
Ο πραγματικός μετασχηματισμός θα κριθεί από το αν η Κούβα μπορέσει να συνδυάσει τα φωτοβολταϊκά με αποθήκευση, νέα δίκτυα και αποκεντρωμένη παραγωγή.
Και μαζί με το ρεύμα αλλάζει η οικονομία
Εδώ συναντώνται η ενεργειακή και η οικονομική μεταρρύθμιση.
Η Αβάνα επιτρέπει πλέον περισσότερο χώρο στην ιδιωτική επιχείρηση, απευθείας εισαγωγές και εξαγωγές, ευκολότερη πρόσληψη εργαζομένων χωρίς κρατική διαμεσολάβηση και μεγαλύτερη πρόσβαση ξένων επενδυτών σε τομείς που άλλοτε ελέγχονταν σχεδόν αποκλειστικά από το κράτος. Τον Σεπτέμβριο θεσπίστηκαν πρόσθετες αλλαγές για τη διευκόλυνση επενδύσεων, τραπεζικών συναλλαγών και ιδιωτικής δραστηριότητας.
Η ίδια η κυβέρνηση απορρίπτει ότι αυτό συνιστά μετάβαση στον καπιταλισμό. Ο Ντίας-Κανέλ παρουσιάζει τις αλλαγές ως «επικαιροποίηση» του σοσιαλιστικού μοντέλου και υποστηρίζει ότι η αγορά και η ιδιωτική ιδιοκτησία μπορούν να χρησιμοποιούνται ως εργαλεία χωρίς να καταργείται ο κρατικός σχεδιασμός.
Κι εδώ επιστρέφει το παλιό ερώτημα του εξηλεκτρισμού.
Δεν αρκεί μια κυβέρνηση να διακηρύσσει ποιο κοινωνικό σύστημα οικοδομεί. Πρέπει να υπάρχει οικονομία ικανή να παράγει.
Ο Ντίας-Κανέλ το είπε αυτή την εβδομάδα με έναν τρόπο που, έναν αιώνα αργότερα, θυμίζει εντυπωσιακά εκείνη τη συζήτηση του 1920: ένας σοσιαλισμός που δεν μπορεί να παράγει και να χρηματοδοτεί τις κοινωνικές του υπηρεσίες δεν μπορεί να στηριχθεί μόνο στις διακηρύξεις του.
Η αμερικανική πίεση δεν έχει μέχρι σήμερα προκαλέσει πολιτική ανατροπή στην Αβάνα. Έχει όμως συμπέσει με μια οικονομική και ενεργειακή κρίση που αναγκάζει την κουβανική ηγεσία να μεταβάλει εργαλεία, συμμαχίες και προτεραιότητες.
ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΑΤΣΑΪΤΗΣ
*Ο Μιγκέλ Ντίας-Κανέλ, στην πρώτη εκπομπή του ραδιοφωνικού προγράμματος *Criterio Compartido*, υπερασπίστηκε τις οικονομικές αλλαγές ως «επικαιροποίηση» του σοσιαλιστικού μοντέλου και όχι ως στροφή στον καπιταλισμό, ενώ αναφέρθηκε στην ενεργειακή κρίση και στην ταχεία ανάπτυξη των φωτοβολταϊκών. ΦΩΤΟ@GRANMA/ALEJANDRO AZCUY.
