Οι μαθήτριες του Προτύπου Γυμνάσιου Ζωσιμαίας Σχολής Ιωαννίνων αρθρογραφούν στο πλαίσιο του Διεθνούς Δικτύου ΠΕ «Νέοι Δημοσιογράφοι για το Περιβάλλον».
Το μέλι δεν είναι απλώς μια γλυκιά πινελιά πάνω στη φρυγανιά μας, μέσα στο γιαούρτι μας ή η εύκολη λύση για ένα νόστιμο και θρεπτικό πρωινό. Πίσω από αυτή την πανδαισία γεύσεων κρύβονται εκατομμύρια μικροσκοπικοί οργανισμοί, από τους οποίους εξαρτάται ολόκληρο το οικοσύστημά μας (Εικόνα 1). Χωρίς την ύπαρξη των μελισσών ο πλανήτης θα καταστραφεί! Ωστόσο ο πληθυσμός τους τελευταία μειώνεται δραματικά, εξαιτίας της κλιματικής αλλαγής, που συνεχώς επιδεινώνεται. Ως συνέπεια, εκτός από την περιορισμένη ποσότητα μελιού, κλονίζεται ακόμη και η οικολογική ισορροπία. Γιατί όμως είναι τόσο καθοριστικός ο ρόλος τους και ποια η επιρροή τους σε εμάς;
Στο μυαλό των ανθρώπων, μια μέλισσα θεωρείται ένα μικρό, ενοχλητικό έντομο, που έχει μοναδικό πλεονέκτημα την παραγωγή του μελιού. Η αλήθεια όμως είναι πως συμβάλλει σε περισσότερους τομείς από ό,τι μπορούμε να φανταστούμε. Αρχικά οι μέλισσες είναι από τους σημαντικότερους επικονιαστές των φυτών1. Με τον όρο «επικονίαση» ονομάζουμε τη διαδικασία μεταφοράς της γύρης από το αρσενικό στο θηλυκό μέρος του φυτού (Εικόνα 2). Έτσι ακολουθεί η γονιμοποίηση, παράγονται καρποί και σπόροι, οι οποίοι αποτελούν βασικό τμήμα για την επιβίωση των οργανισμών. Η αφθονία αυτή των φυσικών τροφών είναι καθοριστική για τη διασφάλιση της καλής υγείας και ευεξίας (σύνδεση με τον ΣΒΑ 3: Υγιεινή διατροφή και ευεξία). Συγχρόνως οι μέλισσες, συλλέγοντας γύρη και νέκταρ, παράγουν και οι ίδιες προϊόντα, με χαρακτηριστικό παράδειγμα το μέλι. Ας μην ξεχνάμε όμως το κερί μέλισσας, την πρόπολη, τον βασιλικό πολτό, που έχουν εξίσου ιδιαίτερο ρόλο στην υγεία των ανθρώπων.
Η επαγγελματική ενασχόληση των ανθρώπων με τη μελισσοκομία στη χώρα μας βρίσκεται σε υψηλό επίπεδο καταλαμβάνοντας την πρώτη θέση ανάμεσα στα ευρωπαϊκά κράτη όσον αφορά τον κλάδο. Εσχάτως, ο πρωτογενής τομέας στην Ελλάδα εκλείπει συνεχώς. Αντιθέτως, η μελισσοκομική δραστηριότητα αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα αυτό2. Παρ’ όλες τις δυσκολίες που αντιμετωπίζει ο κλάδος, κρατάει ακόμη ανοδική πορεία. λειτουργώντας ως πηγή θέσεων εργασίας, συμβάλλοντας στη σταθερή ανάπτυξη της κρατικής οικονομίας. Όπως ανέφερε ο Γενικός Γραμματέας Αγροτικής Πολιτικής, κ. Σπύρος Πρωτοψάλτης, στο Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων: «Η μελισσοκομία έχει έντονο κοινωνικό και οικονομικό αποτύπωμα, ειδικά σε ορεινές, νησιωτικές και μειονεκτικές περιοχές».
Ανέκαθεν οι μέλισσες βρίσκονταν αντιμέτωπες με πολλαπλά προβλήματα που απειλούσαν την ομαλή λειτουργία της κυψέλης και επέφεραν τη μείωση του πληθυσμού τους. Ένας από τους σημαντικότερους εχθρούς για τη μέλισσα είναι η βαρρόα. Η βαρρόα είναι ένα παρασιτικό άκαρι, που προσβάλει τη μέλισσα, προσκολλάται στην κοιλιακή ή θωρακική της χώρα και τρέφεται από την αιμολέμφο της. Είτε προκαλεί προβλήματα παθολογικής φύσεως, είτε πλήττει την εντυπωσιακά συγκροτημένη κοινωνία της, με αποτέλεσμα η κυψέλη να χάνει πληθυσμό.
Πολύ επικίνδυνο ρόλο, τόσο στην επιβίωση των μελισσών, όσο και στην παραγωγή μελιού, έχει η χρήση φυτοφαρμάκων στη γεωργία. Ορισμένες χημικές ουσίες, βλάπτουν το νευρικό τους σύστημα. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα την απώλεια του προσανατολισμού τους, καθώς και την παράλυσή τους, που καθιστά αδύνατη την επιστροφή τους στην κυψέλη και οδηγεί σε θάνατο (Εικόνα 3). Τα φυτοφάρμακα επηρεάζουν επίσης και την παραγωγή του μελιού, διότι πλέον η ποιότητα των πρώτων υλών που διατίθενται είναι υποβαθμισμένη που συνεπάγεται μείωση στην ποιότητα του προϊόντος.
Επιπλέον, η ραγδαία αστικοποίηση συνεπάγεται την απώλεια φυσικών βιότοπων. Τεράστιες πράσινες εκτάσεις καλύπτονται από γκρίζες πόλεις, στερώντας από τις μέλισσες το σπίτι τους και την απαραίτητη τροφή για την επιβίωσή τους. Η αντικατάσταση των ανθοφόρων περιοχών από τσιμεντένια κτίρια, τις αναγκάζει να διανύουν καθημερινά μεγαλύτερες αποστάσεις, γεγονός που τις εξουθενώνει, μειώνοντας τον πληθυσμό τους.
Μια από τις σημαντικότερες προκλήσεις, που αντιμετωπίζει η κοινωνία των μελισσών, σχετίζεται με την κλιματική αλλαγή (σύνδεση με τον ΣΒΑ 13: Δράση για το κλίμα). Τα ακραία καιρικά φαινόμενα, όπως ξηρασίες και βροχοπτώσεις, εμποδίζουν τη βασίλισσα μέλισσα να αναπαραχθεί φυσιολογικά3. Η βασίλισσα έχει την ικανότητα να γεννά πάνω από 1500 αυγά ημερησίως. Εξαιτίας της κλιματικής αλλαγής, κλονίζεται η οικολογική ισορροπία και επηρεάζεται η γεωργική παραγωγή4,5. Στη συνέχεια, η απότομη αύξηση της θερμοκρασίας διαταράσσει τον φυσικό κύκλο ζωής των μελισσών, οδηγώντας σε πρόωρη δραστηριοποίηση, σε περιόδους που το νέκταρ είναι περιορισμένο. Παράλληλα, επηρεάζεται το σμήνος και πιο συγκεκριμένα οι κηφήνες, αφού, λόγω της υψηλής θερμοκρασίας, υποχρεούνται να εργάζονται περισσότερο, να διατηρήσουν σταθερή την θερμοκρασία της κυψέλης. Πώς όμως η κοινωνία πρέπει να αντιμετωπίσει το σύνολο των κινδύνων που απειλούν την αειφόρο ανάπτυξη της μελισσοκομίας και την παραγωγή του μελιού;
Τις τελευταίες δεκαετίες, πολλοί μελισσοκόμοι έχουν καταβάλει προσπάθειες για την προστασία του κλάδου2,4. Ωστόσο, πρέπει να ληφθούν δραστικότερα μέτρα, σε ατομικό και συλλογικό επίπεδο. Σύμφωνα με τους μελισσοπαραγωγούς κ. Ελένη Πλαχούρα και κ. Βασίλη Ρήτα, η μείωση της χρήσης των φυτοφαρμάκων και η αντικατάσταση τους με πιο βιώσιμες μεθόδους καλλιέργειας καθίσταται απαραίτητη, διότι τα φυτοφάρμακα βλάπτουν τις μέλισσες και αλλοιώνουν την ποιότητα των προϊόντων τους6. Επιπρόσθετα, επιβάλλεται η δημιουργία φυσικών οικοτόπων, πλούσιων σε χλωρίδα, η οποία αποτελεί κύρια πηγή τροφής των μελισσών καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους. Έτσι θα επωφεληθεί ο πληθυσμός τους, αλλά θα ενισχυθεί και η βιοποικιλότητα, προάγοντας καλύτερα, δομημένα οικοσυστήματα. Ακόμη, η εντατική παρακολούθηση και ο έλεγχος των κυψελών για τον εντοπισμό παρασίτων, όπως η βαρρόα, αποτελεί εξίσου σημαντικό ρόλο για την αντιμετώπιση του προβλήματος.
Η μείωση των ρύπων που εκλύονται στην ατμόσφαιρα είναι ένα σημαντικό βήμα, στο οποίο χρειάζεται να προβεί η Πολιτεία για την προστασία του περιβάλλοντος και του οικοσυστήματος. Απαραίτητη είναι η χρήση των Μ.Μ.Μ αντί των Ι.Χ που εκπέμπουν συνεχώς επιβλαβή αέρια, μολύνοντας το περιβάλλον. Τα βιομηχανικά και οικιακά απορρίμματα δεν πρέπει να καταλήγουν στις γεωργικές εκτάσεις, γεμάτες αγριολούλουδα και άλλα φυτά, μα να γίνεται συστηματικά ανακύκλωση, διατηρώντας τις απαραίτητες προϋποθέσεις.
Επιπλέον, πρέπει ευαισθητοποιηθούμε όλοι μας και να πληροφορούμαστε επαρκώς για την κατάσταση στον πλανήτη μας, η οποία οδεύει ταχέως προς το χειρότερο. Έτσι, θα ληφθούν δραστικά μέτρα, με απώτερο σκοπό την αποτροπή της επιδείνωσης του προβλήματος (σύνδεση με τον ΣΒΑ 13: Δράση για το κλίμα).
Οι μέλισσες, εκείνα τα μικροσκοπικά πλασματάκια, είναι θεμελιώδους σημασίας για τον πλανήτη και πρέπει να τις προστατεύουμε με κάθε δυνατό μέσο. Όλο και πιο συχνά κινδυνεύουν, αφενός από την κλιματική αλλαγή, αφετέρου από απειλές, όπως τα επιζήμια χημικά και διάφορες ασθένειες. Επιβάλλεται λοιπόν να δραστηριοποιηθούμε και να μην μείνουμε με σταυρωμένα χέρια, ώστε να εξακολουθούμε να απολαμβάνουμε το μέλι, που έχει καταλάβει εξέχουσα θέση στη ζωή μας!
Ιδιαίτερες ευχαριστίες απευθύνονται αφενός μεν στην κ. Ελένη Πλαχούρα και τον κ. Βασίλη Ρήτα, που υποδέχτηκαν τις μαθήτριες του σχολείου μας στο μελισσοκομικό εργαστήριο NOMAD Premium Greek Honey στα Ιωάννινα και απάντησαν με μεγάλη προθυμία στις ερωτήσεις που τους έθεσαν οι μαθήτριες σχετικά με την επίδραση της κλιματικής αλλαγής στην παραγωγή και ποιότητα μελιού, αφετέρου δε στις υπεύθυνες καθηγήτριες του σχολείου.
*Αρθρογράφοι: Νούσια Δέσποινα, Σκανδάλη Έλλη, Σφώρου Μυρσίνη και Τζίμα-Λένη Δήμητρα.
ΣΒΑ 3 (3ος Στόχος Βιώσιμης Ανάπτυξης): Υγιεινή διατροφή και ευεξία
Οι μαθητές εξερευνούν τα «μυστικά» της κοινωνίας των μελισσών που σχετίζονται με την υγιεινή διατροφή. Οι μέλισσες, συλλέγοντας γύρη και νέκταρ, παράγουν προϊόντα, με χαρακτηριστικό παράδειγμα το μέλι. Ας μην ξεχνάμε όμως το κερί μέλισσας, την πρόπολη, τον βασιλικό πολτό, που έχουν εξίσου ιδιαίτερο ρόλο στην υγεία και ευεξία των ανθρώπων.
ΣΒΑ 13 (13ος Στόχος Βιώσιμης Ανάπτυξης): Δράση για το κλίμα
Οι μαθητές μελετούν την ραγδαία μείωση του πληθυσμού των μελισσών εξαιτίας της κλιματικής αλλαγής, το οποίο αποτελεί ένα τοπικό και κατ’ επέκταση παγκόσμιο πρόβλημα και ενημερώνουν κοινωνικούς φορείς σε τοπικό και εθνικό επίπεδο. Ως συνέπεια, εκτός από την περιορισμένη ποσότητα μελιού, είναι ότι διαταράσσεται η οικολογική ισορροπία.
Βιβλιογραφία
- https://www.athens24.gr/news/ti–tha–synevaine–ston–planiti–choris–tis–melisses.html
- https://www.epiruspost.gr/melissokomia–stin–ellada-20-000-paragogoi/
- https://blog.farmacon.gr/katigories/eidiseis/eidiseografia/item/3825-epiptoseis–tis–klimatikis–allagis–stin–ygeia–ton–melisson
- https://www.businessdaily.gr/oikonomia/174355_oi–prokliseis–tis–ellinikis–melissokomias–kai–i–ishyri–thesi–toy–ellinikoy–melioy
- https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10299425/
- Συνέντευξη από: NOMAD Premium Greek Honey
