Της Σοφίας Μαρκούλα*
Με την έναρξη της νέας σχολικής χρονιάς, τα σχολεία μας ανοίγουν ξανά τις πόρτες τους. Ανοίγουν για τα παιδιά μας, για τη γνώση, τη δημιουργία και τη συνύπαρξη!
Δυστυχώς, όμως, κάθε χρόνο ερχόμαστε αντιμέτωποι με μια εικόνα που δεν μπορεί και δεν πρέπει να θεωρείται «κανονικότητα».
Σχολεία με σπασμένα παράθυρα, κατεστραμμένες πόρτες, φθορές στις υποδομές, συνθήματα και καταστροφές σε χώρους, που δημιουργήθηκαν για να υπηρετούν τη σχολική κοινότητα.
Ο βανδαλισμός ενός σχολείου δεν είναι απλώς μια υλική ζημιά. Είναι μια πράξη, που επιβαρύνει τον δημόσιο προϋπολογισμό, υποβαθμίζει το σχολικό περιβάλλον και στέλνει το ‘επικίνδυνο’ μήνυμα ότι ο κοινόχρηστος χώρος μπορεί να αντιμετωπίζεται σαν χώρος χωρίς ιδιοκτήτη και χωρίς κανόνες.
Η προστασία των σχολείων είναι ευθύνη όλων μας
Δεν είναι όλοι οι βανδαλισμοί υπόθεση μαθητών και πρέπει, επίσης, να αποφεύγουμε τις εύκολες γενικεύσεις. Σε αρκετές περιπτώσεις στους βανδαλισμούς εμπλέκονται εξωσχολικά άτομα, που εισέρχονται στους χώρους, ιδιαίτερα όταν αυτοί παραμένουν προσβάσιμοι χωρίς επαρκή εποπτεία.
Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία, γιατί η συζήτηση δεν πρέπει να καταλήγει σε μια συλλογική ενοχοποίηση των μαθητών μας. Η συντριπτική πλειονότητα των μαθητών πηγαίνει στο σχολείο για να μάθει, να κοινωνικοποιηθεί και να δημιουργήσει.
Το σίγουρο είναι ότι όταν εμφανίζονται παραβατικές συμπεριφορές, οφείλουμε να τις αντιμετωπίζουμε με σοβαρότητα, χωρίς στιγματισμό αλλά και χωρίς ανοχή, από όποια ομάδα και αν προέρχονται.
Τι συμβαίνει στον έφηβο όταν βρίσκεται μέσα στην ομάδα;
Η επιστήμη της νευρολογίας και της νευροεπιστήμης μας βοηθά να κατανοήσουμε καλύτερα την εφηβεία.Ο εγκέφαλος δεν ολοκληρώνει την ωρίμανσή του στην παιδική ηλικία. Κατά την εφηβεία και τη νεαρή ενήλικη ζωή συνεχίζεται μια σημαντική διαδικασία ανάπτυξης των κυκλωμάτων, που σχετίζονται με τον έλεγχο της συμπεριφοράς, την αξιολόγηση των συνεπειών και τη λήψη αποφάσεων.
Την ίδια στιγμή, η κοινωνική αποδοχή αποκτά, για τους εφήβους και τους νέους, ιδιαίτερη βαρύτητα, με συνέπεια η γνώμη των συνομηλίκων να επηρεάζει σημαντικά τη συμπεριφορά ενός νέου. Επιπροσθέτως, μια πράξη που ένας έφηβος πιθανόν να μην έκανε μόνος του, μπορεί να γίνει όταν βρίσκεται μέσα σε μια παρέα, όπου η αίσθηση της προσωπικής ευθύνης μειώνεται και η ανάγκη για αποδοχή αυξάνεται.
Το «το κάνουν όλοι» μπορεί να λειτουργήσει ως μηχανισμός απενοχοποίησης.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η επιστημονική εξήγηση αποτελεί δικαιολογία.
Το να κατανοούμε μια συμπεριφορά δεν σημαίνει ότι την αποδεχόμαστε. Σημαίνει ότι μπορούμε να την προλάβουμε αποτελεσματικότερα.
Όρια, πρότυπα και η ανάγκη του «ανήκειν»
Η εφηβεία είναι περίοδος κατά την οποία ο νέος αναζητά ταυτότητα, αυτονομία και αναγνώριση.
Το «ανήκειν» είναι βαθιά ανθρώπινη ανάγκη. Το κρίσιμο ερώτημα είναι πού θα το βρει ο νέος. Σε μια αθλητική ομάδα; Σε μια μουσική ή θεατρική δραστηριότητα; Σε μια ομάδα εθελοντισμού; Σε ένα δημοτικό πρόγραμμα; Σε μια δημιουργική κοινότητα;
Ή σε μια παρέα όπου η καταστροφή μετατρέπεται σε επίδειξη δύναμης και αποδοχής;
Εδώ ακριβώς βρίσκεται ένα μεγάλο πεδίο ευθύνης για την οικογένεια, το σχολείο, την Πολιτεία και την Τοπική Αυτοδιοίκηση.
Τα παιδιά χρειάζονται όρια. Αλλά χρειάζονται και εναλλακτικές.
Χρειάζονται ενήλικες, που θα είναι παρόντες, χρειάζονται δραστηριότητες, χρειάζονται χώρους, χρειάζονται πρότυπα, χρειάζονται τη δυνατότητα να αισθανθούν ότι έχουν αξία και ρόλο μέσα στην κοινότητά τους!
Η οικογένεια δεν μπορεί να είναι απούσα εφόσον έχει καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση της συμπεριφοράς. Η θέσπιση ορίων, η επικοινωνία, η γνώση του με ποιους συναναστρέφεται το παιδί, αλλά και η καλλιέργεια του σεβασμού προς τον άλλον και προς τη δημόσια περιουσία είναι στοιχεία πρόληψης.
Αλλά δεν μπορούμε να μεταφέρουμε όλη την ευθύνη στην οικογένεια.
Η κοινωνία έχει επίσης ευθύνη, όπως και ο Δήμος
Ο Δήμος Ιωαννιτών δεν μπορεί να αντιμετωπίζει τους βανδαλισμούς μόνο αφού συμβούν, στέλνοντας συνεργεία να αποκαταστήσουν τις ζημιές. Η αποκατάσταση είναι απαραίτητη, αλλά αποτελεί αντιμετώπιση του αποτελέσματος και όχι της αιτίας.
Η κοινωνική πολιτική οφείλει να βρίσκεται ένα βήμα μπροστά. Να ενισχύει τις δομές πρόληψης, να στηρίζει την οικογένεια, να συνεργάζεται με τα σχολεία και τους εκπαιδευτικούς, να δημιουργεί ευκαιρίες συμμετοχής για τους νέους, να αξιοποιεί τους δημοτικούς χώρους.
Και, βέβαια, όπου υπάρχουν επαναλαμβανόμενες φθορές ή παράνομη πρόσβαση εξωσχολικών ατόμων, χρειάζονται και πρακτικά μέτρα προστασίας και συνεργασία με όλους τους αρμόδιους φορείς.
Πρόληψη δεν σημαίνει ανοχή!
Η πρόληψη δεν σημαίνει ότι «χαρίζουμε» τις παραβατικές συμπεριφορές.Η κατανόηση δεν σημαίνει δικαιολόγηση και η κοινωνική προσέγγιση δεν σημαίνει απουσία κανόνων.
Μια ώριμη κοινωνική πολιτική συνδυάζει στήριξη και όρια, πρόληψη και λογοδοσία, ευκαιρίες και ευθύνη.
Ο νέος πρέπει να γνωρίζει ότι η πράξη του έχει συνέπειες ενώ, ταυτόχρονα, πρέπει να του δοθεί χώρος να εκφραστεί και να υπάρχουν ενήλικες διαθέσιμοι να τον ακούσουν και να τον καθοδηγήσουν.
Ας αλλάξουμε λοιπόν την εικόνα πριν χρειαστεί να την αποκαταστήσουμε
Ως Αντιδήμαρχος Κοινωνικής Πολιτικής, αλλά και ως καθηγήτρια Νευρολογίας, βλέπω το ζήτημα από δύο διαφορετικές αλλά συμπληρωματικές πλευρές.
Η επιστήμη μας βοηθά να κατανοήσουμε πώς αναπτύσσεται ο εγκέφαλος, πώς επηρεάζει η ομάδα τη συμπεριφορά και γιατί η πρόληψη στην εφηβεία έχει τόσο μεγάλη σημασία.
Η κοινωνική πολιτική, από την άλλη, μας υποχρεώνει να μετατρέψουμε αυτή τη γνώση σε πράξη.
Δεν έχουμε την πολυτέλεια να περιμένουμε να σπάσει ένα τζάμι για να ασχοληθούμε με το παιδί που βρίσκεται πίσω από την πράξη!
Ούτε να θεωρούμε ότι η λύση είναι μόνο περισσότερες κάμερες, περισσότερα κάγκελα ή περισσότερα συνεργεία αποκατάστασης.
Πάνω απ’ όλα χρειάζεται πρόληψη, παρουσία της οικογένειας, περισσότερη συνεργασία και περισσότερες ευκαιρίες για τους νέους μας.
Με την έναρξη της σχολικής χρονιάς, λοιπόν, ας κάνουμε μια νέα συμφωνία.
Οικογένεια, Σχολείο, Δήμος, Φορείς και τα ίδια τα παιδιά να αναλάβουμε ο καθένας το δικό του μερίδιο ευθύνης.
Γιατί τα σχολεία δεν είναι απλώς κτίρια. Είναι ο χώρος όπου χτίζεται η αυριανή κοινωνία! Και μια κοινωνία που θέλει να έχει μέλλον δεν αρκεί να επισκευάζει ό,τι καταστρέφεται. Οφείλει να προλαμβάνει την καταστροφή!
*Η Σοφία Μαρκούλα είναι Αν. Καθηγήτρια Νευρολογίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων και Αντιδήμαρχος Κοινωνικής Πολιτικής, Δημόσιας Υγείας και Τρίτης Ηλικίας του Δήμου Ιωαννιτών.
